شما در آنچه فرمايد از احكام * ( حَكِيمٌ ) * درست كردار و راست گفتار در هر چه حكم كند اين دليلست بر بطلان مذهب مجبره چه حقتعالى ميفرمايد كه ارادهء من بيان ادله است و توبه و هدايه و ايشان مىگويند كه ارادهء او تلبيث ادله است و اصرار بر معصيت و ضلالت * ( وَاللَّه يُرِيدُ ) * و خدا مىخواهد * ( أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ ) * آنكه قبول كند توبهء شما را يا دلالت كند به چيزى كه سبب توبه شما گردد تكرار جهت تأكيد است و تقابل او بقوله * ( وَيُرِيدُ الَّذِينَ ) * و مىخواهد آنان كه از سر غفلت يا از روى عناد * ( يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ ) * پيروى مىكنند آرزوهاى نفس خود را * ( أَنْ تَمِيلُوا ) * آنكه ميل كنيد از راه راست * ( مَيْلًا عَظِيماً ) * ميل كردنى بزرك به جهت موافقت شما بر انباع شهوات و استحلال محرمات و عظم آن نسبت به كسى است كه اقتراف خطيئه كند بر سبيل ندرت و بدون استحلال آن مراد به اين جماعت فجره‌اند كه بجهة اتباع شهوات در احكام شرع تهاون ميكنند و به مثل زنا و اشباه آن اقدام مينمايند و يا مراد مجوساند كه هيچ تحرج نميكنند در محرمات و يا يهود و نصارى كه نكاح محرمات روا ميدارند و در روايت آمده كه چون آيهء تحريم خواهر زاده و برادرزاده نازل شد يهود اعتراض كردند كه نكاح دختر عمه و دختر خاله حلال است با آنكه خاله و عمه حرامند پس اگر خواهر حرام است پس خواهر زاده چرا حرام باشد و بدين شبهه خواستند كه اهل اسلام را بجانب باطل ميل دهند اين آيه نازل شد كه خدا مىخواهد كه شما را توبه دهد و جهودان مىخواهند كه شما را منحرف سازند * ( يُرِيدُ اللَّه ) * ميخواهد خدا * ( أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ ) * آنكه سبك گرداند از شما در احكام نكاح بر وجهى كه سبكبار شويد كما قال يُرِيدُ اللَّه بِكُمُ الْيُسْرَ الاية و لهذا مشروع ساخت براى شما شريعت حنيفه كه سهل المأخذ است و مرخص ساخت شما را در مضايق شما مانند احلال نكاح دختر عمه و دختر خاله و امه و غير آن از ماتريدى نقلست كه مراد تخفيف است در اثقال عبادات و توبه از جنايات و ترك استيصال بعقوبات بخلاف امم ماضيه كه ايشان را اغلال و انصار بسيار بوده * ( وَخُلِقَ الإِنْسانُ ) * و آفريده شده است آدمى * ( ضَعِيفاً ) * ناتوان و عاجز از كشيدن بار تكليف و از صبر بر ترك شهوات و بر تحمل مشاق و طاعات لا جرم آن را بر وى سبك گردانيديم حسن گفته كه ضعف آدمى آنست كه از ماء مهين آفريده شده است قال اللَّه تعالى خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ يا ضعيف است در مهم زنان و ضبط خود از ميل بايشان و يا در سراء و ضراء و نعمت و محنت شكيبا نيست محققان گويند كه حقتعالى از غايت مهربانى كه با بندگان دارد او را بضعف و ناتوانى موسوم ساخت